Walang Makita si Niño

 

 

Walang Makita si Niño

 

 

“Nasaan ang dinosaur ko rito, Ading! Pinakialaman mo na naman?” pasinghal na tanong ni Niño sa nakababatang kapatid.

 

Bahagyang nagulat si Ading nang dumapo ang palad niya sa batok nito. “Aray ko naman, Kuya! Hindi nga ako ang nangialam ng laruan mo.”

 

“Anong hindi!? Ikaw lang naman ang pakialamero ng mga gamit ko.” Dadambahan pa sana niya ng suntok si Ading, pero nakaiwas ito at nakatakbo.

 

“Mama, o, si Kuya, namimintang!” sigaw ni Ading palapit sa kanilang ina.

 

“Tumigil ka, Niño! Bakit hindi mo hanapin,” sawata ng ina. “Burara ka kasi kaya ganyan.”

 

“Baka naiwan mo sa labas kahapon,” sabi ni Ading habang nagtatago sa likod ng ina.

 

“Oo nga! Hindi ‘yong basta-basta ka na lang nananakit,” dagdag pa ng ina.

 

“Kapag hindi ko nahanap doon~”

 

“Ano? Anong gagawin mo sa kapatid mo?”

 

“Wala po.” Naiinis na lumabas na lang si Niño, saka hinanap sa bakuran ang paboritong dinosaur.

 

Paglipas ng matagal na paghahanap, saka lamang naalala ni Niño, na puntahan ang punso sa likod mismo ng kuwarto nilang magkapatid. Doon kasi siya huling naglaro kahapon. Gustong-gusto niyang binabakbak ang mud tubes, na gawa ng mga pesteng anay.

 

“Wala rito! Yari ka talaga sa akin, Ading!” Aalis na sana siya, nang bigla niyang nakita ang bagong gawang mud tubes ng mga anay. Sariwa pa ang mga iyon. “Kailangan niyong malipol! Sayang wala ang dinosaur ko, paaapakan ko sana kayong lahat!”

 

Gamit ang kaniyang lumang tsinelas, tinanggal niya ang putik na tubo ng mga anay. Tuwang-tuwa siyang makitang naglaglagan ang mga durog na katawan ng mga ito. “Peste talaga kayo!”

 

Pagkatapos niyon, galit pa rin siyang bumalik sa kaniyang kuwarto. Inaasahan niyang naroon si Ading, ngunit wala ito roon. “Lagot ka sa akin pagpasok mo rito. Nakakuyom na ang kaniyang kamao habang pabalik-pabalik sa may saradong pintuan.

 

Sa gulat niya, bigla siyang natigilan dahil nakita niya ang hinahanap na laruang dinosaur sa ibabaw ng kaniyang kama. “Paano ito napunta rito? Wala ito kanina.” Napaisip siya habang hawak ang laruan. “Ibig sabihin, isinauli ito ni Ading habang nasa labas ako.”

 

Tulad ng dati, malakas ang loob ni Niño na sugurin si Ading kahit nakikita at naririnig ng kanilang ina. “Magaling ka talaga, Ading! Naibalik mo kaagad ito. Pakialamero ka na, sinungaling ka pa.”

 

“Hindi ako ang kumuha at nagbalik niyan, Kuya,” mangiyak-ngiyak na sabi ni Ading, habang hawak ang tinatalupang sayote. Natingin ito sa ina.

 

“Paanong si Ading ang nagbalik niyan? E, mula kaninang paglabas mo, kasama ko siya rito. Tinutulungan niya akong maghanda ng lulutuin,” sabi ng kanilang ina. “Hay, naku, Niño, mabuti pa, maglinis ka sa kuwarto ninyo. Hindi iyang lagi mo na lang sa amin hinahanap kapag may nawawala kang laruan at gamit.”

 

Dahil sa pagkapahiya, tahimik na umalis si Niño, at bumalik sa kuwarto. Bagaman, naniwala siyang hindi nga si Ading ang may gawa niyon, naniniwala pa rin siyang may ginagawang kalokohan sa kaniya ang bunsong kapatid. Maraming beses na niyang pinagalitan, inaway, at sinaktan si Ading dahil kinuha at itinago nito ang mga laruan at gamit niya.

 

Gaya noong isang linggo, nawala ang kapares ng sapatos niya pagkatapos niyang awayin si Ading. Naisip niyang gumanti ito sa kaniya. At natagpuan niya iyon sa may punso.

 

Noong nakaraang araw naman, nawala ang tsitserya niya sa bag. Binatukan niya si Ading nang makita niya ang walang laman na balot niyon sa trash bin.  Sumagot-sagot pa nga ito sa kaniya, kaya lalo siyang nagalit sa kapatid. Kahit mariin ang pagtanggi ni Ading, hindi siya naniwala. Bukod pa rito, nahuli niya mismo itong pinakikialaman ang mga koleksiyon niyang pogs.

 

Sa madaling salita, si Ading talaga ang may gawa ng madalas na pagkawala ng mga laruan, gamit, at pagkain niya. Ibinabalik naman nito ang iba, pero kadalasan ay hindi na nakababalik.

 

Sa sumunod na araw, galit na galit na naman si Niño sapagkat may nawawala na naman siya. “Ading! Nasaan ang tablet ko?” Lumabas siya upang hanapin ang kapatid.

 

“O, bakit?” Napansin siya ng ama, na noon ay nasa sala— nagbabasa ng diyaryo.

 

“Si Ading po, Papa?”

 

“Kanina pa sila umalis ng Mama mo— namalengke. Bakit?”

 

“Dala po ba niya ang tablet ko?”

 

“Wala siyang dala. Bakit, nawawala na naman ba?”

 

“Opo... Gamit ko siya kani-kanina lang. Nilapag ko lang po kasi nagbanyo ako. Pagbalik ko, wala na.”

 

Natatawa ang kaniyang ama. “Hindi ko alam kung burara ka lang ba o makakalimutin na. Hanapin mo kaya uli sa kuwarto niyo.”

 

Napakamot na lang sa ulo si Niño pagkatapos niyang tumalikod. Sa wakas, nagbago ang paniniwala niyang si Ading ang may gawa niyon. Sa pagkakataong iyon, imposible ang ibinibintang niya sa kapatid.

 

At lalo nga siyang naniwalang hindi iyon kagagawan ni Ading nang marinig niya mula sa kuwarto ang tumutunog na gadget. Pamilyar na tunog ang nauulinigan niya. Sandali siyang tumigil habang pinakikinggan at sinusuri ang kinaroroonan ng pamilyar na tunog.

 

Hinanap niya iyon sa ilalim ng double deck— wala. Bumalik siya sa banyo. Wala rin doon ang tablet. Naisip niyang buksan ang bintana. “Ang tablet!” bulalas niya nang makita niya iyon, na nasa ibabaw ng punso.

 

Mabilis ang paglabas niya upang puntahan ang tablet. Hindi na nga niya nasagot ang tanong ng kaniyang ama. Pagdating sa likod-bahay, naabutan niyang naka-play sa tablet ang paborito niyang animated movie-- ang ‘The Smurfs.’

 

“Paano ito napunta rito? At paano ito kusang nag-play?” palinga-linga niyang tanong sa sarili. Tumayo ang mga balahibo sa kamay niya nang maisip na baka totoo nga ang sabi-sabing may nuno sa punso.

 

“Psst, Niño!”

 

Nabusalan niya ang bibig nang marinig niya ang mahinang sitsit mula sa likuran ng malalagong halaman.

 

“Sino ka?” Napaurong pa siya pagkatapos lingunin ang sumitsit sa kaniya. Nakita niyang gumalaw ang mga dahon, na animo’y may nagtago at may maliliit na matang nakasilip. “Magpakita ka… Ikaw ba ang kumuha at nagdala ng tablet ko rito?”

 

Muling gumalaw ang mga dahon.

 

“Magsalita ka at magpakita ka. Malalagot ka sa akin kapag nahuli kita.”

 

Niyugyog ng nagtatagong nilalang ang mga halaman. Tawa pa ito nang tawa. Matinis at kasingliit ng boses ng bata ang boses niyon. Parang boses-bata, pero tunog-matanda. “Pahiram lang ako ng mga laruan at gamit mo.”

 

“Hindi! Pagnanakaw ang ginagawa mo. Malalagot ka sa akin.” Dumakot siya ng lupa mula sa punso, at ibinato niya sa kinaroroonan ng nilalang na hindi niya nakikita. Hindi pa siya nakuntento, dumakot pa siya nang marami, saka ibinato sa halamanan. Narinig niyang umaray ang nilalang.

 

“Masama talaga ang ugali mo!” sabi ng munting nilalang paglabas nito sa halamanan. “Ito ang nararapat sa ‘yo!” Sinabuyan siya nito ng buhaghag na lupa.

 

“Ang mata ko! Ang mata ko! Hindi ako makakita. Papa! Papa!” sigaw niya.

 

Ilang minuto pa ang lumipas bago natulungan si Niño ng ama. Panay ang tanong nito sa kaniya, subalit wala siyang maisagot. Hindi niya alam ang nangyari. Wala siyang naalala. Wala siyang nakita.

 

 

 

 

 

_______

 

 

 

1. Bakit palaging si Ading ang ibinibintang ni Niño sa pagkawala ng kaniyang mga laruan at gamit?

 

Sagot:

Dahil madalas niyang makita si Ading na nakikialam sa kaniyang mga gamit at dahil burara siya, kaya iniisip niyang ang kapatid ang may kasalanan sa tuwing may nawawala.

 

2. Ano ang papel ng punso sa kuwento at bakit ito mahalaga sa mga pangyayari?

 

Sagot:

Ang punso ang lugar kung saan naglalaro si Niño at kung saan natatagpuan ang mga nawawala niyang gamit; dito rin naninirahan ang nuno sa punso na siyang dahilan ng pagkawala ng mga gamit at naging sanhi ng kaparusahan ni Niño.

 

3. Paano ipinakita sa kuwento ang masamang ugali ni Niño sa kaniyang kapatid? Magbigay ng halimbawa.

 

Sagot:

Ipinakita ito sa madalas niyang pagbibintang, pananakit, at paninigaw kay Ading kahit walang malinaw na ebidensya, tulad ng pagbabantang suntukin at pananakit sa kaniya.

 

4. Ano ang naging dahilan upang magbago ang paniniwala ni Niño tungkol kay Ading?

 

Sagot:

Nagbago ang kaniyang paniniwala nang malaman niyang kasama ng kanilang ina si Ading habang nawawala ang tablet, kaya naging imposible na ang kapatid ang kumuha nito.

 

5. Anong aral ang ipinahihiwatig ng kuwento tungkol sa pagtrato sa kapwa at paniniwala sa pamahiin?

 

Sagot:

Ipinahihiwatig ng kuwento na hindi dapat agad magbintang at manakit ng kapwa, at na mahalagang igalang ang paniniwala at mga nilalang na ayon sa pamahiin upang maiwasan ang kapahamakan.

 

 

 

Tanza: Pugad ng mga Bayani

Tanza: Pugad ng mga Bayani

 

Ang Tanza, na isang bayan sa Cavite, ay naging sentro ng rebolusyon laban sa mga Kastila. Ito ang dahilan kung bakit kilalang-kilala ito bilang ‘Pugad ng mga Bayani.’

Isa si Felipe G. Calderón (1868‑1908) sa mga bayaning tubong-Tanza. Nakilala siya hindi lang dahil ang husay-husay niyang abogado at estadista, kundi dahil siya ang sumulat ng Malolos Constitution. Ito ang unang-unang pambansang konstitusyon ng Pilipinas, na naging legal na batayan upang maitatag ang Unang Republika ng Pilipinas. Kaya kinilala siya bilang “Ama ng Saligang Batas ng Malolos.”

Si Antero S. Soriano (1886-1929) ay kinikilala ring bayani ng Tanza dahil sa kaniyang di-matatawarang kontribusyon sa serbisyo-publiko. Mahaba-haba ang kaniyang paglilingkod bilang gobernador ng Cavite-- mula 1912 hanggang 1919. Naging kagalang-galang na senador din siya ng Pilipinas mula 1919 hanggang 1925. At bilang pagkilala sa kaniyang walang-kapares na pamumuno, ipinangalan sa kaniya ang pangunahing kalsada -- ang Antero Soriano Highway, na nag-uugnay sa mga bayan ng Naic, Tanza, Kawit, at Bacoor.

Ang dating-abogado na si Epimaco A. Velasco (1935‑2014) ay pulitikong-Tanzeño, na kabilang din sa kahanga-hangang bayani sa Tanza, Cavite dahil sa kaniyang walang-takot na pagganap sa tungkulin bilang direktor ng National Bureau of Investigation (NBI) noong 1992 hanggang 1995 at bilang gobernador ng Cavite (1995-2001). Higit siyang nakilala dahil sa kaniyang de-kalibreng imbestigasyon laban kay Nardong Putik na itinuturing na “public enemy number one’’ noon.

Ang nabanggit na mga bayaning Pilipino, na nagmula sa Tanza, Cavite ay mga tapat, disiplinado, at may malasakit sa mamamayan. Ang kanilang di-natatapos na ambag sa bayan ay magiging inspirasyon hindi lamang ng mga bagong pinuno sa bayang ito, kundi maging sa iba-ibang bahagi ng bansa.

 

Si Non at si Bio

 

Si Non at si Bio

 

 

“Sino ang walang utak na nagpapasok sa `yo rito?” palahaw ni Non.

 

“Ewan ko, dito ako dinala, e,” nakapamaywang na paliwanag ni Tina Tinik.

 

“Doon ka dapat kay Bio. Hala, sige, doon ka pumunta.”

 

Umirap pa si Tina Tinik. “Ang sungit mo naman. Pareho lang naman kayo ni Bio.”

 

“Magkaiba kami ni Bio. Dapat alam mo `yan.”

 

“Alam ko naman `yan. Maarte ka lang talaga. Akala mo naman kung sino kang napakalinis.”

 

“Ano’ng sabi mo? Pakiulit nga, Tina Tinik.”

 

“Wala... Wala akong sinabi... Kako, ang linis mo kasi kaya ayaw mo akong papasukin sa bahay mo.”

 

“Talaga. Bawal pumasok dito ang nabubulok ang ugali, na kagaya mo.”

 

Natatawa na lamang si Bio habang pinagmamasdan niya sina Non at Tina Tinik na nagtatalo.

 

Isang araw, nagdagsaan ang mga basurang nais pumasok kina Non at Bio.

“Hoy, mga basura, ano’ng ginagawa niyo?” Galit at nakapamaywang si Non. “Hindi ba ninyo alam kung saan kayo papasok? Hanggang ngayon, hindi niyo alam kung nabubulok kayo o hindi?”

 

“Ano ba’ng pagkakaiba ninyo ni Bio?” tanong ni Amir Salamin.

 

“Oo nga. Bukod sa magkaiba lang naman ang kulay ninyo, wala na akong nakikitang kaibahan,” sabi naman ni Bong Bubog.

 

“Saka mas gusto naming pumasok kay Bio, ang sungit mo kasi,” halos pabulong na komento ni Bella Bombilya.

 

“Tama ka riyan! Balita ko, pinalayas mo si Tina Tinik noong isang araw,” sabi naman ni Flora Fluorescent.

 

“Bukod pala sa walang laman ang utak ninyo, mga marites pa kayo,” singhal ni Non. “Bio, kausapin mo nga ang mga iyan nang matauhan. Sabihin mo sa kanila na kung ayaw nila sa akin, e, maghanap sila ng bahay nila.” Nagsara siya ng pinto at bintana.

 

Natatawang tumulong si Bio kay Non sa paggabay at pagpapaliwanag sa mga basurang sina Amir Salamin, Bong Bubog, Bella Bombilya, Flora Fluorescent. “Doon kayo kay Non, pero sana bago kayo pumasok sa bahay nila ay maayos kayo. Maaari kayong makasugat, kaya dapat may proteksiyon kayo.”

 

“Sige, babalik na lang kami. Salamat!” sabi ng apat.

 

Dahil sa kasungitan ni Non, naging usap-usapan siya sa buong Barangay Malinis.

 

“Non, paano kung wala nang gustong tumira sa `yo?” minsang tanong ni Bio.

 

“Mabuti na nga iyon. Ibig sabihin niyon ay natuto na silang pahalagahan ang sarili nila, magkaroon ng panibagong buhay, at alagaan ang kalikasan.”

 

Tumango-tango muna si Bio. “Tama! Sana sa akin din. Mas maganda pala ang walang makitira sa bahay ko kaysa sa meron, kasi bukod sa maingay at magulo na, mabaho pa.”

 

“Kaya nga dapat lang na maging maingat tayo sa pagpili ng mga papasukin sa ating bahay.”

 

Maya-maya lang, dumating ang mayayamang sina Sierra TV, Maricon Aircon, Charice Charger, at Lala Laptop.

 

“Bakit ayaw mo raw tumanggap ng manunuluyan sa inyo? Hindi ba’t inilagay ka riyan ng punong barangay para sa mga katulad namin?” galit na tanong ni Maricon Aircon.

 

“Oo nga! Masyado kang masungit at mapili,” sang-ayon ni Sierra TV.

 

“Sandali, sandali, mga kaibigan,” sawata ni Bio. “Karapatan ni Non, namin ni Non, na mamili kung sino ang tatanggapin namin.”

 

“Bakit, Bio, katulad ka na rin ni Non, na may inaayawan?” tanong ni Lala Laptop.

 

“Hindi niyo kasi kami naiintindihan~”

 

“Ipaintindi niyo kasi sa amin,” mataray na hamon ni Charice Charger.

 

Nagtinginan muna sina Non at Bio. Nagbigay ng senyales si Bio na si Non na ang unang magsalita.

 

“Ang mga katulad ninyo ay hindi nararapat na manirahan sa amin. Manatili muna kayo sa inyong dating tahanan. Maaari pa kayong maging maayos,” mahinahong wika ni Non.

 

“Tama si Non, mga kaibigan. Hindi lahat ng nasisira ay tuluyang nawawasak. Bigyan ninyo ng isa pang pagkakataong bumangon ang sarili ninyo,” dagdag pa ni Bio.

 

Tahimik na umalis ang apat.

 

At nakakalayo pa lang ang mga ito, dumating naman ang maaarteng sina Diana Diaper, Irene Napkin, Serena Syringe, Tisya Tissue, at Baby Wipes.

 

“Ooops! Bawal kayo kay Bio,” sawata ni Non sa lima.

“At bakit?” Hinarap siya ni Diana Diaper, na parang diring-diri. “Kailan ka pa nagkaroon ng karapatang magdesisyon para sa iba?”

 

“Excuse me, Non, kilala ka na namin. Wala kaming balak tumira sa bahay mo,” sabi ni Irene Napkin, na animo’y may itinatago.

 

“Korek ka diyan, Sister!” sang-ayon ni Tisya Tissue, na panay ang punas sa pisngi.

 

“Gusto mo yatang bakunahan kita para bumait ka sa amin,” nakaliyad na sabi ni Serena Syringe.

 

“Hay, naku, huwag na nating pansinin `yan. Nagpapabebe lang `yan,” sabi naman ni Baby Wipes.

 

“Ang aarte niyo naman! E, pare-pareho lang naman kayong patapon na,” sagot ni Non. “Bio, kausapin mo nga ang mga iyan.” Nagsara na siya ng pinto at bintana.

 

“Magandang umaga sa inyo!” masuyong bati ni Bio. Pasensiya na kayo kay Non. Napag-isapan na naming hindi kami basta-basta tatanggap ng bisita.”

 

“Ano’ng ibig mong sabihin?” tanong ni Irene Napkin.

 

“Ang mga katulad niyo ay hindi dapat basta-basta naninirahan sa katulad namin ni Non. Hindi kayo nararapat sa ganitong uri ng lugar. May mabuting lugar para sa inyo. Pasensiya na.”

 

Magsasara na sana si Bio ng pinto, nang nagsalita si Diana Diaper. “Alam naming may dala kaming sakit. At maaari kaming makahawa sa iba, pero sana bigyan mo kami ng ideya kung saan kami nararapat na pumunta.”

 

Sumang-ayon naman kay Diana Diaper ang lahat.

 

Pagkatapos bigyan ng payo ni Bio ang limang kababaihan, nagpasalamat ang mga ito sa kaniya, saka umalis nang may pag-asa.

 

Kinagabihan, katatapos lang umambon, kumatok sa pintuan ang tatlong malulungkot niyang bisita.

 

“Gusto naming manuluyan sa `yo, Non,” sabi ni Anton Karton.

 

“Gusto ko kayong tanggapin sa bahay ko, pero tingnan niyo muna ang sarili niyo,” sabi ni Non.

 

Tiningnan ni Mahel Papel ang sarili. “Wala na akong halaga, katulad nilang dalawa.” 

 

“May halaga at papel pa kayong gagampanan sa mundo. Pumunta kayo sa junk shop.”

 

“Ano’ng gagawin namin doon?” tanong ni Gregorio Diyaryo.

 

“Magtimbang kayo roon. Gaano man kabigat ang pasanin ninyo, hindi solusyon ang pagsuko.“

Tahimik na lumayo ang tatlo, pagkatapos magpasalamat kay Non.

 

Maya-maya, dumating naman sina Ricardo Goma at Nick Plastik.

 

“Magandang umaga, Non at Bio. Nakasalubong namin sina Anton Karton, Mahel Papel, at Gregorio Diyaryo,” bungad ni Ricardo Goma.

 

“Itatanong lang namin kung may pakinabang pa kami,” tanong naman ni Nick Plastik.

 

“Alam niyo, sinoman sa ating lahat ay may pakinabang sa mundo. Kung akala niyong patapon na kayo, nagkakamali kayo. Ikaw, Ricardo Goma, puwede ka pang magbigay-saya sa mga tao, sa pamamagitan ng pagiging paso, duyan, upuan, o basurahan, kagaya ko,” sabi ni Non.

 

Bumilog ang mga mata ni Ricardo Goma dahil sa tuwa.

 

“At ikaw naman, Nick Plastik, marami ka pang puwedeng gawin sa sarili mo. Bukod sa may kakayahang kang matunaw at mabuo uli, maaari ka ring maging bagong bagay o gamit,” sabi naman ni Bio.

 

Bumilog ang bibig ni Nick Plastik dahil sa pagkamangha.

 

Nagpatuloy si Non sa kaniyang kasungitan at kabutihan sa mga bisitang nais manuluyan. Masungit siya sa mga hindi nakauunawa. Mabait naman siya sa mga marunong makinig.

 

Samantala, nanatiling mahinahon si Bio sa lahat ng panahon. Mahusay rin siyang magpaliwanag at makipag-usap anoman ang emosyon ng kaniyang kaharap.

 

“Magandang araw po sa inyo, Non at Bio!” masiglang bati ng mga batang sina Reynante Bote, Brandon Bakal, Enzo Tanso, at Alora Aluminum, isang umaga.

 

“Narito ba kayo para mangulit sa akin?” pabirong tanong ni Non.

 

“Naku, hindi po!” tugon ni Enzo Tanso.

 

“Narito po kami para itanong kung saan kami nararapat na tumuloy,” sabi ni Alora Aluminum.

 

“Ang sagot ko ay hindi sa akin at hindi rin kay Bio,” sabi ni Non.

 

“E, saan nga po?” Napakamot sa ulo si Reynante Bote.

 

Kinindatan ni Non si Bio.

 

“Sa junk shop kayo dumiretso, mga bata,” sabi ni Bio. “Doon kasi ay dadalhin kayo sa tamang landas. Marami pa kayong pagdaraan sa buhay.”

 

“Parang bahay-ampunan ba roon?” tanong ni Brandon Bakal.

“Parang ganoon,” pakli ni Bio. “Sige na, pumunta na kayo roon. Mag-iingat kayong palagi, lalo ka na, Reynante Bote.”

 

“Salamat po!” sabi ng bote. Nagpasalamat din ang iba.

 

Lumipas ang mga araw, tila nalulungkot sina Non at Bio dahil wala nang dumarating na bisita.

 

“Hindi kaya nagtampo na sila sa atin,” tanong ni Bio.

 

“Hindi naman siguro. Baka tuluyan na silang nagbago. Naisip nilang hindi dapat sila nandito sa atin,” sabi naman ni Bio.

     

“Magandang araw sa inyo, Non at Bio!” masiglang bati Dustin Dustpan, ang punong barangay ng Barangay Malinis.

 

Bahagyang nagulat ang dalawa sa pagdating ng kanilang punong barangay, kasama ang mga barangay walis. Pero agad rin naman silang bumati.

 

“Ano po ang maipaglilingkod namin sa inyo?” tanong ni Non.

 

“Wala naman… Naparito kami para pasalamatan kayo,” sabi nito.

 

“Po? Bakit po?’ nagtatakang tanong ni Bio. Napatingin pa siya kay Non.

 

“Nais namin kayong pasalamatan dahil sa malaking tulong ninyo sa problema sa ating komunidad. Dahil sa inyo, nagkaroon ng disiplina ang mga kabarangay natin sa pagtatapon ng basura.”

 

“Ay, kaya pala,” sabi nina Non.

 

“Kung gayon, puwede na ba kaming magretiro?” biro ni Bio.

 

“Hindi pa. Marami pa kayong dapat na pangaralan… at sungitan,” sabi ni Dustin Dustpan, saka sila nagtawanan.

 

 

Si Maria Makiling

 Si Maria Makiling

 

 

Noong unang panahon, may isang dalagang naninirahan sa paanan ng bundok. Kasama niya ang kaniyang ama at ina.

 

“Maria, halika na,” aya sa kaniya ng ina.

 

“Saan tayo tutungo, Ina?” sagot niya habang sinusuklay ang itim na itim at mahabang buhok.

 

“Tutulungan natin ang iyong ama sa pagtatanim.”

 

“Nariyan na, Ina.” Isinuksok muna ni Maria ang sampaguita sa kaniyang buhok, saka binitbit ang basket.

 

Paglabas ni Maria, sinalubong agad siya ng mga batang babae at lalaki.

 

“Napakabango mo talaga, Maria,” sabi ng mga bata.

 

“Salamat, mga bata! O, maglaro na kayo ulit. Tutungo lang kami ni Ina sa gubat.”

 

“Magtatanim ulit kayo, Maria?” tanong ng isa.

 

Ngumiti at tumango si Maria.

 

“Napakaganda mo, Maria, para sa gawaing iyan,” komento ng isa pang bata.

 

“Wala sa hitsura ang pagtatanim, mga bata. Nakapagpapaganda ng kapaligiran ang mga puno at halaman, kaya dapat magtanim tayo.”

 

“Tama si Maria,” sang-ayon ng kaniyang ina. “Kaya tumulong kayo sa mga magulang ninyo habang bata kayo.”

 

“Sige na, paalam na. Aalis na kami, mga bata.”

 

“Paalam, Maria. Ingat kayo,” sabi ng mga bata.

 

Nasa kapunuan na sina Maria at kaniyang ina, nang makarinig sila ang sigaw. Humihingi iyon ng saklolo.

 

“Ina, hanapin natin siya,” nangangambang sabi ni Maria.

 

“Huwag na. Hinihintay na tayo ng iyong ama,” tutol ng kaniyang ina.

 

“Sakloloooo!” muling sigaw ng lalaki.

 

Walang lingon-likod na tinunton ni Maria ang pinagmumulan ng sigaw.

 

Sinundan naman siya ng kaniyang ina.

 

“Binibini, tulungan mo ako. Natuklaw ako ng malaking ahas,” sabi ng lalaki. Duguan ang binti nito.

 

Mabilis na kumilos si Maria. “Ina, tulungan mo akong humanap ng dahon ng ikmo o kaya dahon ng makabuhay,” sabi niya.

 

“Maria, iwanan na natin siya. Tingnan mo, may baril siya.” Hinila siya ng kaniyang ina.

 

“Hindi ako masamang tao,” sabi ng lalaki. “Nangangaso lang ako rito.”

 

“Mangangaso siya, Maria. Binabaril niya ang mga hayop dito,” dagdag pa ng ina.

 

“Sinoman o anoman siya, Ina, kailangan pa rin niya ng tulong natin. Sugatan siya. Mapanganib ang tuklaw ng ahas, lalo na kung makamandag,” sabi ni Maria, bago tumayo at umalis. “Ako na ang maghahanap ng dahon.”

 

Walang nagawa ang ina ni Maria habang dinidikdik niya ang mga dahon ng ikmo.

 

“Maraming salamat, Binibini,” sabi ng lalaki. “Ako nga pala si Luis. Maaari ko bang malaman ang pangalan mo.”

 

“Siya si Maria,” sagot ng ina. “Pagkatapos ka niyang gamutin, umuwi ka na. At huwag na huwag ka nang babalik dito. Igalang mo ang mga hayop para igalang ka rin nila.”

 

“Humihingi ako ng kapatawaran sa aking nagawa, pero hayaan niyo sana akong dalawin si Maria.”

 

“Bakit mo siya dadalawin? Wala naman siyang sakit.”

 

“Nais kong magpasalamat sa kaniya.” Napangiti si Luis.

 

Tahimik lang na ipinipiga ni Maria ang katas ng ikmo sa sugat ng lalaki. Pagkatapos, pumunit siya ng kapirasong tela mula sa laylayan ng puting saya niya. Ipinantali niya iyon sa hita ni Luis.

 

“Ligtas ka na, Ginoo. Aalis na kami,” paalam ni Maria. “Ilaga mo ito at inumin.” Iniabot niya ang baging ng makabuhay.

 

“Maraming salamat, Maria. Napakabuti ng puso mo. Babalik ako.”

 

“Halika na, Maria.” Niyakag na siya ng ina.

 

Dahil sa pagtulong ni Maria kay Luis, lalo siyang nakilala sa mga karatig na nayon. Hindi lang iyon ang unang beses na may tinulungan si Maria. Bata man o matanda, kapag nangangailangan ng tulong ay tinutulungan niya. Hindi lang sa kagandahan at kabutihan ng puso siya nakilala, kundi sa panggagamot, gamit ang mga halaman.

 

Isang araw, bumisita si Luis sa kanilang bahay. Hinanap agad nito si Maria.

 

“Wala siya rito. Umalis ka na,” sabi ng kaniyang ina. Takot na takot ito.

 

“Saan ko siya maaaring makita?” Biglang tumalim ang tingin ni Luis. Tumigas din ang pananalita nito.

 

Samantala, nasa ilog si Maria. Pakanta-kanta pa siya habang nilalagyan ng gugo ang buhok niya. Parang musika sa pandinig niya ang huni ng mga ibon at lagaslas ng tubig.

 

“Maria, tumakbo ka na!” sigaw ng kaniyang ina.

 

“Ina?!” Nakita niyang patakbong palapit sa kaniya si Luis.

 

“Takbo, Maria, takbo!” muling sigaw ng kaniyang ina.

 

Agad siyang bumalikwas at mabilis na tumakbo patungo sa kapunuan.

 

“Maria, gusto kitang maging asawa!” sigaw ni Luis habang hinahabol siya.

 

Dahil kabisado ni Maria ang bundok na iyon, nailigaw niya si Luis.

 

“Maria! Maria!” Naririnig niya ang patuloy ang pagsigaw ni Luis. “Kapag hindi ka nagpakasal sa akin, kakainginin ko ang bundok na ito.”

 

Biglang kinabahan si Maria mula sa kaniyang pinagtataguang uwang ng malaking puno.  “Huwag! Huwag mong gawin `yan, Luis.”

 

Napangisi si Luis sa narinig. “Kung gayon, lumabas ka riyan! Isasama na kita sa bayan.”

 

“Hindi pa ako handa ngayon. Bumalik ka na lang bukas.” Gusto nang maiyak ni Maria.

 

“Nililinlang mo lang ako. Lumabas ka na riyan!” Galit na galit na si Luis. “Nasaan ka?”

 

Hindi kumibo si Maria dahil bumuhos na ang kaniyang luha. Nag-aalala siya sa kaniyang ina at ama habang nababalot ng takot ang kaniyang buong katawan.

 

“Maria, nasaan ka?”

 

Habang papalapit si Luis, nag-iisip siya ng paraan upang makatakas.

 

“Maria, lumabas ka na.”

 

“Diwata ng kabundukan, tulungan mo ako,” usal ni Maria. Alam niyang alam ni Luis ang kinaroroonan niya.

 

“Huwaaaag! Aaaaaah!”

 

Nagulat si Maria nang marinig ang sigaw ni Luis. Pero agad siyang lumabas sa kinatataguan. “Nasaan po ang lalaki?” nagtataka niyang tanong sa matanda. “Ikaw ang tinulungan ko noong isang araw.”

 

“Wala na siya, Maria,” tugon nito. “Ako nga iyon.”

 

Isinalaysay ni Maria ang nangyari.

 

“Alam ko, Maria. Palagi akong nakasubaybay sa `yo. At walang dudang ikaw nga ang susunod na tagapangalaga ng bundok na ito.”

 

“Ho? Bakit ako?”

 

“Dahil nakita ko ang pagmamahal mo sa kalikasan. Simula ngayon, ikaw na si Maria Makiling. Tanggapin mo ito.”

 

Inabot ni Maria ang kumikinang na patpat mula sa matanda. “Ano po ito?” Pagtingin niya, wala na ito sa harapan niya. “Lola? Lola, nasaan ka?” Nagpaikot-ikot siya hanggang sa lumiwanag ang paligid. Nang tumigil siya, ibang-iba na ang kaniyang kasuotan. May koronang bulaklak na nakaputong sa maitim at mahabang niyang buhok. Kumikinang ang kaniyang kasuotan.

 

Naglabasan ang mga hayop at nagsilapitan sa kaniya, saka animo’y yumukod sa kaniyang harapan.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Si Adlaw, si Habagat, at si Uran

 

Si Adlaw, si Habagat, at si Uran

 

Minsan, ayaw nang sumikat ni Adlaw

Marami raw sa kaniya ang umaayaw

Kanilang balat, tila sorbetes na natutunaw

Ang iba’y nangingitim—na dating mapusyaw.

 

“Adlaw, na kasingningning ng gintong ilaw,

Lumabas ka na at magbigay ng tanglaw

Ang mga halaman ko ngayo’y nalulumbay.”

Iyan ang pakiusap ng magsasaka ng gulay.

 

Si Habagat nama’y huminto sa pag-ihip

Marami kasi sa kaniya ay nagagalit

Parang kakambal niya raw ay pasakit

Matitinding ulan at bagyo ang kadikit.

 

“O, Habagat, kami ay nagpapasalamat

Para kang inang nagbibigay-buhay sa lahat

Nililinis mo ang hanging aming nilalanghap

Nagbibigay ng lamig, na animo’y yumayakap.”

 

At si Uran ay ayaw na ring pumatak

Nakasisira daw kasi ng mga plano at balak

Kawangis ng luha ang kaniyang pagpatak

Ngunit sigla ang hatid sa lupang bitak.

 

“Pakiusap, tumangis ka nang muli, Uran

Kailangan ka ng mga gulay ko sa taniman

Iyong ulan ay amin namang kaligayahan

Kagaya ng luha ng ligaya at kasiyahan.“

 

Si Adlaw, si Habagat, at si Uran

Ay hindi mga kaaway, kundi mga kaibigan

Minsan sila’y masungit, pero maaasahan

Sa mga tao at kalikasan ay kapaki-pakinabang.

Sampung Paraan upang Makaiwas sa Depresyon

 

Sampung Paraan upang Makaiwas sa Depresyon

 

 

            Mahirap makaranas ng depresyon, pero madali lang makaiwas dito.

 

            May sampung paraan upang hindi dapuan ng sakit na ito.

 

Regular na mag-ehersisyo. Maglaan ng kahit 20 hanggang 30 minuto sa paglalakad-lakad o kahit sa simpleng stretching. Makatutulong ang ehersisyo sa pagpalabas ng endorphins, na nagpapasaya ng pakiramdam.

 

Ugaliing kumain ng masusustansyang pagkain. Itigil, kundi man ay iwasan ang sobrang pagkonsumo ng matatamis at processed food. Sa halip, kumain ng prutas, gulay, whole grains, at pagkaing mayaman sa Omega-3, gaya ng isda.

.

            Sikaping magkaroon ng sapat na tulog. Inirerekomenda ang 7 hanggang 8 oras na tulog kada gabi upang makapagpahinga ang utak at katawan.

 

Panatilihing konektado sa pamilya at mga kaibigan. Maglaan ng sapat na oras para makipag-usap at makisalamuha sa kanila. Ang pakikipagkapwa-tao ay nakatutulong sa paglaban sa kalungkutan.

 

Magkaroon ng sapat na oras sa pagpapahinga. Gumamit ng deep breathing exercises, meditation, o simpleng pag-upo sa tahimik na lugar.

 

Umiwas sa mga bagay, tao, at gawawing nakapagdudulot ng labis na stress. Gumawa ng iskedyul upang maisagawa ang gawain nang maayos at hindi mabigla sa dami ng iniisip.

 

Gumawa ng mga bagay na nakapagpapasaya sa `yo. Maaaring ito ay pagbabasa, pakikinig ng musika, gardening, pagluluto o anomang nagbibigay saya at sense of accomplishment.

 

Magbukas ng damdamin sa pamilya o kaibigan. Huwag sarilinin ang suliranin o ang bigat na nararamdaman. Lumapit sa mga taong pinagkakatiwalaan. Makikinig sila sa iyo.

 

Iwasan, kundi man ay limitahan ang pag-inom ng alak o iba pang bisyo. Palalalain ng sobrang bisyo ang iyong problema. Magdudulot lang ito ng chemical imbalance sa utak.

 

Humingi na ng tulong sa eksperto kung kinakilangan. Kung nararamdaman mong hindi mo na kaya, kumonsulta na sa guidance counselor, psychologist, o doktor. Sila ang lubos na nakakaalam ng sakit mo.

 

Samakatuwid, ang depresyon ay maiiwasan kung alam mo kung ano-ano ang mga hakbang na gagawin.

Sa Dulo ng Bahaghari

 

Sa Dulo ng Bahaghari

 

“Dulo ng bahaghari ba’y may kayamanan?”

Libo-libo na ang aking napagtanungan

Lahat sila-- ako’y kanilang pinagtawanan

Kahit tumanda ako, `di raw masusumpungan.

 

Libo-libo kong tanong, may milyong kasagutan

Ako na mismo ang tutuklas sa katotohanan

Kaya, isang araw, ako’y nag-alsa-balutan

Nang bahaghari ay natanaw sa kalayuan.

 

Umulan-umaraw, ako’y sumige lang

Walang pangarap na suntok sa buwan

Bawat hakbang patungo sa paroroonan

Ay walang katumbas, ni gintong makinang.

 

Laylay aking dila sa labis na pinuntahan

Paglakad at pag-abot ay walang katapusan

Nang malapit na, bahaghari’y nasaan?

Hindi na matanaw kahit sa kalawakan.

 

Pangarap na kayamanan ay kay layo naman

Sana, mga tawanan nila’y aking pinakinggan

Paniniwala ko’y biktima ng kasinungalingan

Kalaro ko nito’y tiyak ako’y pagtatawanan.

Puno ng Pagmamahal

 

Puno ng Pagmamahal

 

Parang isang kaibigan ang puno

Pinapawi nito ang kalungkutan ko

Ang sanga nito’y animo’y mga braso

Yumayakap upang mapasaya ako.

 

Sa lilim nito ako’y nakapagpapahinga

Katulad ng yakap ng ina sa umaga

Tila sanggol ako nitong ipaghehele

Habang mga pipit, umaawit ng oyayi.

 

Ang puno ay gaya ng isang guro

Pagtitiyaga ang kaniyang itinuturo

Sa mga pagsubok, huwag agad sumuko

Kasingtibay ng mga dahon, kahit bumagyo.

 

Ang puno ay kawangis din ng tahanan

At tirahan ito ng maraming nilalang

Masayang namumuhay at nagmamahalan

Anomang panahon, matatag ang samahan.

 

 

“Pasensiya na, Kaibigan”

 

“Pasensiya na, Kaibigan”

 

Matalik na magkaibigan sina Joseph at Alvin. Madalas silang magkasama sa pagpasok sa eskuwela, gayundin sa pag-uwi. Halos magkapareho sila ng mga hilig.

Isang araw, sabay silang nag-try out sa athletics. Pareho nilang gustong makalaro sa district level hanggang sa makarating sa division, regional, at national. Subalit si Joseph lamang ang napili.

“Sayang, hindi ka napili kahit mabilis ka namang tumakbo,” sabi ni Joseph. Tinapik-tapik pa niya ang balikat ng kaibigan.

“Okey lang `yon… Susuportahan na lang kita.” Nginitian siya ni Alvin.

“Salamat! Gagalingan ko para sa `yo.”

“Dapat lang kasi kapag nanalo ka, ililibre mo ako ng burger.”

“Siyempre naman. Ikaw pa ba?!”

Nagtawanan pa ang dalawa.

Sa mga sumunod na araw, bihira nang magkita sina Joseph at Alvin. Pumapasok naman silang palagi sa eskuwela, kaya lang maagang lumalabas ng silid-aralan si Joseph dahil sa kaniyang training.

“Mauna ka na. Bukas na lang tayo maglaro,” minsang sabi ni Joseph kay Alvin.

“Paano ang assignment natin?”

“Ikaw na lang muna ang gumawa. Pakopyahin mo na lang ako. Pasensiya na, nagagalit kasi si Coach Arlan kapag hindi ako nagti-training.”

“A, sige… Nauunawaan kita. Mauna na ako.” Walang lingon-likod na umalis si Alvin.

Halos wala na silang oras sa pagkukuwentuhan, na madalas nilang gawin dati. Palaging pagod si Joseph pag-uwi sa bahay, kaya hindi na siya nakakapunta sa bahay ni Alvin upang maglaro ng online games, pagkatapos gumawa ng takdang-aralin.

Isang hapon, habang may training si Joseph, dumating si Alvin.

“Joseph, kumusta?” Kinawayan ni Joseph si Alvin, pero nagpatuloy siya sa pagtakbo.

May sinabi si Alvin, pero hindi narinig ni Joseph.

Nang matapos ang pagtakbo, nilapitan ni Joseph si Alvin. “Kumusta? Bakit parang ang lungkot mo?”

“Ano’ng oras matatapos ang training niyo?” tanong ni Alvin. Nakatingin ito sa kinatatayuan ng coach.

“Hindi ko alam kay Coach Arlan. Bakit? Manood ka na lang. Sabay na tayong uuwi.”

Tumingin na si Alvin kay Joseph. “Kasi… kasi gusto sana kitang makausap.”

“Ano, Joseph? Magti-training ka o makikipagbarkada na lang?” pasigaw na tanong ni Coach Arlan.

“Opo, Coach! Nandiyan na po,” tugon ni Joseph. “Pasensiya ka na, Alvin. Mamaya na tayo mag-usap.” Tumakbo na siya palayo sa kaibigan.

Habang tumatakbo, kasunod ang iba pang atleta, hindi maiwasan ni Joseph na mag-isip tungkol sa kalungkutan ni Alvin. Noon lamang niya nakitang malungkot ang kaibigan. Ramdam niyang may mabigat itong problema.

Hindi na nahintay ni Alvin si Joseph. Sumenyas na lamang ito sa kanya, na aalis na. Wala siyang nagawa. Naipangako niyang pupuntahan niya ang kaibigan, pagkatapos ng training nila.

Ganoon nga ang ginawa ni Joseph. Pagkatapos na pagkatapos ng training, dumiretso na siya sa inuupahang bahay ng pamilya ni Alvin.

“Tao po!” tawag niya pagkatapos kumatok nang tatlong beses.

Ilang sandali ang lumipas, bumukas ang pintuan. Malungkot na sumungaw ang ama ni Alvin.

“Magandang hapon po! Nandiyan po ba si Alvin?”

Umiling muna ang ama ni Alvin. “Iniwan na nila akong mag-ina.”

Napalunok si Joseph. “Po? Bakit po?”

“Kasalanan ko… Ako ang nagtulak sa kanila para gawin ang desisyon na iyon. Matagal na nila akong pinatitigil sa pagsusugal, pero hindi ko ginagawa. Nangako na ako noon sa kanila na ititigil ko na ang e-sugal, pero lulong na ako. Apektado na ang pamumuhay namin.”

“Nasaan na po sila ngayon?”

“Umuwi na sila ng probinsiya.”

“Susundan niyo po sila?”

Napakamot sa noo ang ama ni Alvin. “Wala pa akong mukhang ihaharap sa mga lolo at lola ni Alvin.”

“Siguro, kailangan niyo na pong ayusin ang buhay niyo.”

“Tama ka, Joseph! Sana makayanan ko.”

Bago nagpaalam si Joseph, hiningi niya ang address ng bahay ng mga lolo at lola ni Alvin dahil magpapadala siya ng liham.

Pagdating sa bahay, agad siyang nagsulat.

 

Maginhawa St., Brgy. 14, 

Pasay City. Metro Manila

Disyembre 12, 2025

 

Mahal Kong Alvin,

Magandang araw sa iyo. Sumusulat ako upang humingi ng paumanhin sa pagkukulang ko ng oras para sa iyo. Alam kong nagtatampo ka dahil hindi man lang tayo nagkausap bago ka umalis.

Nang pumunta ka sa training ko, mainit na talaga ang ulo ni Coach Arlan dahil marami ang absent. Kaya hindi na kita nakausap. Pero pumunta naman ako kaagad sa bahay niyo. Nakausap ko ang Papa mo. Sinabi nga niya sa akin ang dahilan ng biglaang pag-uwi ninyo.

Kung alam ko lang na may paalis na pala kayo, sana nagpaalam na lang ako kay Coach Arlan. Kahit mapagalitan pa ako, ayos lang. Pasensiya na talaga. Hindi ko kasi alam na may problema ka na pala. Ilang araw din tayong hindi nagkakuwentuhan kasi na naging abala ako sa training. Kahit may oras pa naman para pumunta sa bahay niyo, hindi na rin kaya ng katawan ko. Ang payo ng coach ko, magpahinga na lang daw, lalo na’t may pasok pa kinabukasan.

May kasalanan pa nga ako kasi minsang pumunta ka sa bahay, pero pinasabi ko kay Mama na tulog ako. Ang totoo, pasakit lang ang katawan ko, kaya ayaw muna kitang makalaro. Sa kagustuhan kong manalo sa laban at sa takot na mapagalitan ng coach, napabayaan ko ang ating pagkakaibigan.

Nagsisisi ako sa mga ginawa ko. Nagkulang ang oras ko para sa `yo. Kung kailan kailangan mo ng tulong, saka ako wala.

Hangad kong maging maayos na uli ang pamilya ninyo. Palagi ka sanang mag-iingat diyan sa probinsiya. Ipangako mo sa akin na mag-aaral ka pa rin nang mabuti. At pangako rin, ipapanalo ko ang laban. Ililibre pa kita ng burger kapag nagkita uli tayo. At sana magkaibigan pa rin tayo kahit ano ang mangyari.

Maraming salamat sa iyong pag-unawa. Sana ay mapatawad mo ako.

 

            Ang Iyong Kaibigan,

Joseph

 

Kahit paano ay nabawasan ang bigat ng kalooban ni Joseph. Umaasa siyang mauunawaan at mapapatawad siya ni Alvin kapag natanggap at nabasa na nito ang liham.